אי אפשר לדבר, שינויים אקטואליים במבנה השיח
לא, אי אפשר לדבר, שינויים אקטואליים במבנה השיח מכתיבים מחדש את גורל הדיבור ודרכי הקיום בארץ הזו. האדון משנה פניו, החוק הופך עורו והאמת והידע יורדים מהפסים (האדון, החוק, האמת, הידע).
1. "רן נמצא שלם, עם המדים שלו, אתם מקבלים את הילד כמו שהוא יצא"
בישר מפכ"ל המשטרה, בשיחת טלפון ששודרה בתקשורת, להורים של החטוף האחרון של טבח השבעה באוקטובר. עבור המפכ"ל, נדמה כי החיים בכללותם נשענים על שלמות הגופה כך שההורים מקבלים את "הילד כמו שיצא", על אף שחלפו 843 ימים מאז הירצחו של רן גואילי ז"ל לוחם, בטבח השבעה באוקטובר.
בעבר היה בכוחו של הסדר הסמלי להבדיל בין חזרת הבנים החיים לבין השבת המתים לקבורה. כיום איבד שם האב את כל עוצמתו עד כדי דחיית ההבדל הממשי בין החיים למוות. את מחיקת הבינאריות בממשי מטשטש המפכ"ל ע"י המונח חטוף ועושה באמצעותו מהן עיבוי שבחסותו מתבטל ההבדל בין החי למת ורישומו כמו נדחה מהשיח.
גם המדע שמעמיד לרשות הורים לחללי צהל זכות לצאצאים מזרע הבן, נשען על אותו מבנה שלשיח שמסרב לסופיות שבמוות. פרקטיקות חדשות של אבלות שמדמות את רציפות החיים של המת, מלמדות שהמפכ"ל לא לבד, זה בשיח.
השיח עבור לאקאן אינו סגנון דיבור או אידיאולוגיה, אלא מבנה, סדר של מסמנים, עמדות סובייקטיביות ואופני התקשרות. השינויים האקטואליים בשיח אינם שינוי תוכן בלבד אלא תפנית מבנית באופן שבו הסובייקט נקשר לשפה, לאחר ולהתענגות.
2. הילד של כולנו:
השימוש של המפכ"ל בכינוי ילד עבור לוחם "גיבור ישראל" שנפל בקרב, אינו מקרי. הביטוי "הילד של כולנו" שהזכירה הדס, הפך לסמל המאבק הציבורי להשבתו של החייל החטוף גלעד שליט וביטא את תחושת הקרבה והאחריות שחשו רבים בחברה כלפיו.
מספר שנים מאוחר יותר בפרשת אלאור אזריה, חזרה הקריאה "הילד של כולנו".והשימוש באותו מסמן, ביקש לרוקן את המשמעות המקורית וליחסו לחייל שירה למוות לשווא בפצוע אנוש.
הילד של כולנו, במקרה הזה ביקש לעורר הזדהות קולקטיבית על מנת להחליף את החוק. זהו מעבר משיח של חוק לשיח של נאמנות. הצדק מוחלף בזהות. בשיח כזה, החוק אינו מתפקד עוד כ S1 אלא נדחק לטובת קשר דמיוני של הזדהות.
התפרקות שלטון החוק אינה רק משבר משפטי, אלא קריסה של התנאים הסימבולים של הדיבור, קריסת השיח.כאשר מתפרק שלטון החוק, מסמן האדון חדל לפעול כעוגן סימבולי והופך למסמן שרירותי בעל כוח חסר רסן. במקום שבו החוק חדל לתפקד כשלישי, האמת אינה נאמרת עוד והיא מוחלפת בכוח, נאמנות ובשנאה. (טבח-אייזינקוט)
3. קודם הילד:
התפרקות שלטון החוק פורצת את ההגנה הסימלית של הילדות. מבעד למקרה של קריסת איש החוק, שהביאה חולוד, שהפך בעל כורחו מהן שותף לפשע, אולי אף רצח בחסות שרות החוק, גורל הילד, בנו של הדייג שנורה , קודם. קודם הילד, אמר אביו כשחולצו מלב ים למותם. כשחוצים את הגבול, "אין בלתי מעורבים", וההבדל נמחק. מספר הילדים המתים בשנתיים האחרונות באזורנו בלתי נתפס.
ההתלקחות האימתנית של השנאה והרצחנות, מאז טבח שבעה באוקטובר 2023, לובתה בהתבדלות ופרוק חסר תקדים. לאקאן צפה את שובה של השנאה לנוכח ההתגברות של הגזענות. "אני חושב שבתקופתנו, העקבה, הצלקת של "התאדות האב", את זה עלינו להציב במשבצת ובכותרת הכללית של ההפרדה הגזעית".
השנאה מופיעה כתגובה לקריסת המסמן. כאשר מסמן האדון נחלש או מתרבה יתר על המידה, השיח מתקשה במצב כזה לארגן הבדל, השנאה מופיעה כפתרון ומייצרת הבחנה במקום שהשיח כושל לייצר משמעות. השנאה במקרה כזה אינה עודף רגש כי אם תחליף לאופרציה סימבולית.
"ברקע של כל השמדה של קבוצת אוכלוסייה אחת עי אחרת, עומד הרעיון של חיים חסרי ערך. ההנחה היא שיש חיים שיש לשמור עליהם וכאלו שלא, ואף שהשמדת חסרי הערך תקדם את איכות החיים של בעלי הערך....ההשמדה של החיים חסרי הערך היא עניין של היגיינה ושל שיפור הבריאות , היא בעצם מבצע להארכת ואבטחת החיים של בעלי הערך, פעולה שמעניקה חיים. הפסקתם של החיים חסרי הערך משרתת את הצורך הנאצל של ההישרדות-כך ממיתים באופן סימבולי את המוות עצמו".(באומן)
ההיסטוריה של המוות עצמו, כפי שחקר אותה פוקו, מלמדת שבעוד שבתקופה הקלאסית, משטר המלוכה, המוות נותר גלוי ופומבי, הריבון גם שלט באמצעותו ובכוחו עמדה הזכות להכריע על הוצאות להורג או לגזור לחיים. במאה 18-19 המוות הפומבי נעלם, הוסתר, הכוח של הריבון התחלף מלהמית ל- לנהל חיים, המוות מושתק, מביך, רפואי ופרטי.
כיום, המוות חוזר דרך הגזענות, הוא מותר על מנת לנקות" "לטהר" עבור חיים אחרים. לאחרונה אף קידמה ממשלת ישראל חקיקת עונש מוות. "הגזענות מאפשרת למדינה להרוג בתוך משטר של חיים. עבור פוקו המוות אינו רק אירוע ביולוגי כיאם גם אירוע של השתקה.
מדוע הפסיכואנליזה מתערבת בעניינים כאלו?
קיום שלטון החוק, המותיר במסגרתו את חופש הדיבור, כנהוג בדמוקרטיה, הוא תנאי הכרחי לפרקטיקה של הפסיכואנליזה ולחיים עצמם.
كلا، لا يمكن الكلام، فالتغيرات الحالية في بنية الخطاب تفرض مصير الكلام وأساليب الوجود في هذا البلد من جديد. السيد يبدل شكله، والقانون يغير جلده، والحقيقة والمعرفة تضيّعان وجهتهما (السيد، القانون، الحقيقة، المعرفة).
1. "تم العثور على ران كاملًا، مرتديًا زيه العسكري، سوف تتلقون ولدكما كما خرج"
أعلن المفتش العام للشرطة، في مكالمة هاتفية تم بثها عبر وسائل الإعلام، لوالدي آخر مختطف في مجزرة 7 أكتوبر، بالنسبة للمفتش العام، يبدو أن الحياة برمتها تعتمد على كون الجثة غير منقوصة، لذا يتلقى الوالدان "ولدهما كما خرج"، رغم مرور 843 يومًا على مقتل المقاتل الراحل ران غوئيلي في مجزرة 7 أكتوبر.
في الماضي، كان للنظام الرمزي القدرة على التمييز بين عودة الأبناء الأحياء واستعادة الموتى من أجل دفنهم. أما اليوم، فقد فَقَد اسم الأب كل قوته، حتى بات يُرفَض الفرق الحقيقي بين الحياة والموت. يُخفي المفتش العام محو الثنائية في الواقعي باستخدام مصطلح "مختطف"، ويقوم من خلاله بعمل نوع من الايجاز الذي يبطل تحت ظله الفرق بين الحياة والموت، ويبدو أن ذكره أصبح مرفوضًا في الخطاب العام.
حتى العلم الذي يمنح آباء جنود الجيش الإسرائيلي الشهداء الحق في ذرية من نسل ابنهم يستند إلى نفس بنية الخطاب التي تنفي نهائية الموت. وتثبت ممارسات الحداد الجديدة، التي تحاكي استمرارية حياة الفقيد، أن المفتش العام ليس وحيدًا، هذا هو الخطاب.
ليس الخطاب بالنسبة للاكان أسلوب كلام أو أيديولوجية، بل هو بنية، ونظام للدوال، ومواقف ذاتية، وأساليب تواصل. ولا تقتصر التغييرات الحالية في الخطاب على تغيير في المضمون فحسب، بل هي تحوّل بنيوي في كيفية ارتباط الذات باللغة، بالآخر، وبالتلذذ.
2. ولدنا جميعًا:
إن استخدام المفوض لقب "ولد" لوصف مقاتل "بطل إسرائيل" الذي استشهد في القتال ليس من قبيل الصدفة. فقد أصبحت عبارة "ولدنا جميعًا"، التي ذكرتها هاداس، رمزًا للنضال الشعبي من أجل استعادة الجندي المختطف جلعاد شاليط، وعبّرت عن شعور التقارب والمسؤولية الذي شعر به الكثيرون في المجتمع تجاهه.
بعد سنوات، في قضية إيلي أور أزاريا، عاد الشعار "ولدنا جميعًا". وسعى استخدام هذا المصطلح إلى إفراغه من معناه الأصلي وربطه بجندي أطلق النار على رجل مصاب بجروح قاتلة وقتله عبثًا.
في هذه الحالة، سعى ولدنا جميعًا إلى استثارة تعاطف جماعي من أجل استبدال القانون. وهذا تحوُّلٌ من خطاب القانون إلى خطاب الولاء. تُستبدل العدالة بالهوية. في مثل هذا الخطاب، لا يعود القانون يؤدي وظيفته الأساسية ك S1، بل يُهمّش لصالح رابطة وهمية من الهوية.
إن انهيار سيادة القانون ليس مجرد أزمة قانونية، بل هو انهيار الشروط الرمزية للكلام، وانهيار الخطاب. فعندما تنهار سيادة القانون، تتوقف دال السيد عن العمل كمرساة رمزية، وتصبح دال تعسفيةً ذات سلطة مطلقة. وحيث يتوقف القانون عن العمل كطرف ثالث، لا تعود الحقيقة تُقال، بل تحل محلها القوة والولاء والكراهية. (مجزرة-إيزينكوت).
3. الولد أولاً:
إن انهيار سيادة القانون يُقوّض الحماية الرمزية للطفولة. ففي حالة انهيار رجل القانون، التي عرضتها خلود، الذي أصبح، رغمًا عنه، شريكًا في الجريمة بشكل أو بآخر، ربما حتى جريمة قتل تحت غطاء خدمة القانون، يُصبح مصير الولد، ابن الصياد الذي أُطلقت عليه النار، في المقام الأول. "الولد أولًا" هذا ما قاله الأب عند محاولة إنقاذهما من أعماق البحر قبل ان يلقيا حتفهما. عند تجاوز الحدود، "لا يوجد أبرياء"، وتنمحي الفروق. إن عدد الأطفال الذين لقوا حتفهم في منطقتنا خلال العامين الماضيين يفوق الخيال.
الاشتعال الرهيب للكراهية والقتل المروع، منذ مجزرة 7 أكتوبر 2023، أضرمته حالةٌ غير مسبوقة من الانفصال والتفكك. وقد تنبأ لاكان بعودة الكراهية في ظل تصاعد العنصرية، قائلاً: "أعتقد أنه في عصرنا هذا، يجب أن نضع أثر "تبخر الأب" في الإطارالصحيح وتحت مسمى الفصل العنصري".
يتولد الكره كرد فعل لانهيار الدال. فعندما يضعف دال السيد أو يتكاثر بشكل مفرط، يجد الخطاب صعوبة في تنظيم الاختلاف، فيتولد الكره كحل، ويخلق تفريقًا حيث يعجز الخطاب عن خلق معنى. في هذه الحالة، لا يُعد الكره مجرد عاطفة زائدة، بل بديلًا عن عملية رمزية.
"وراء كل عملية إبادة لجماعة سكانية على يد أخرى، تكمن فكرة أن الحياة عديمة القيمة. ويفترض هذا المفهوم وجود أرواح يجب حمايتها وأخرى لا، ورغم أن إبادة عديمي القيمة ستُحسّن من جودة حياة ذوي القيمة... فإن إبادة الحياة عديمة القيمة، تُعتبر مسألة نظافة وتحسين صحة، أنها في الواقع عملية لإطالة أعمار ذوي القيمة وتأمينها، عملية تمنح الحياة. إن إنهاء حياة عديمة القيمة يُلبي حاجة نبيلة للبقاء - وبالتالي يُقتل الموت نفسه بصورة رمزيةً." (باومان)
يُعلّمنا تاريخ الموت نفسه، كما درسه فوكو، أنه بينما ظلّ الموت في العصر الكلاسيكي، في ظلّ النظام الملكي، مُعلنًا وعلنيًا، كان صاحب السيادة يُمارس حكمه من خلاله، وكان له الحق، بقوته، في إصدار أحكام الإعدام أو وهب الحياة. أما في القرنين الثامن عشروالتاسع عشر، فقد اختفى الموت العلني، وأصبح مُخفيًا، وتبدلت سلطة صاحب السيادة من القتل إلى إدارة الحياة، أصبح الموت مُتكَتمًا، مُحرجًا، طبيًا، وخصوصيًا.
اليوم، يعود الموت من خلال العنصرية، ويُباح به "للتطهير" من أجل حياة أخرى.حتى أنه في الآونة الأخيرة، روجت الحكومة الإسرائيلية لعقوبة الإعدام. "العنصرية تسمح للدولة بالقتل في ظل نظام حكم قائم على الحياة. " بالنسبة لفوكو، الموت ليس حدثاً بيولوجياً فحسب، بل هو أيضاً حدث إسكات."
لماذا يتدخل التحليل النفسي في مثل هذه الأمور؟
إن تنفيذ سيادة القانون، الذي يبقي على حرية التعبير ضمن إطاره، كما هو الحال في الديمقراطية، هو شرط حتمي لممارسة التحليل النفسي وللحياة نفسها.